8. ERMENİ KATOLİK KİLİSESİNİN DİNİ TEMSİLCİLİĞİ

     Gürün ermenileri çeşitli zamanlarda farklı farklı yerlerden gelmişlerdir. Bugünkü yerel halkın Terçen'liler ya da Tercen'liler denilen kısmı, eski Terçan bölgesinden gelmiştir. Bayrımça'lı ya da yerel şiveyle Bayamça'lı diye adlandırılan bazıları Bayram Çay vadisinden, bazıları eski Gargar kalesinden gelmişlerdir ve kendi eski yerleşim yerlerinin adlarının bugünkü şekliyle telaffuz edilmesiyle, gergerliler diye adlandırılırlar. Koçunlar'ın adının aslında Kaçuni olduğundan ve belli ki Kaçperuni'den geldiklerinden, Maranlar'ın Marantuni'den, Tahmazlar'ın da eski Persler'in kuzey bölgelerinden geldiklerinden hiç şüphem yok.

     Gürün'e hiçbir papaz ya da rahip katoliklik mezhebini yaymaya gelmemiştir, fakat burada katolikler mevcuttu ve bundan çıkarılacak doğal sonuç da onların eskiden beri katolik olduğudur. Tercenlilerin çoktan beri bu mezhepten olmaları bunu doğrulamaktadır. Apraham Katolikos'un kayıtlarında, 1741'de Apargos(Appa Margos-başrahip Margos) Tercenyan'ın kendi babası ve büyükbabası M. Harutyun'un ruhuna ayin düzenlediği belirtilmektedir. Aynı şekilde M. Manuk Deveciyan'ın da adı geçer ve bunların katolikliği kabul ettiği bir tarih belirtilmemiştir.

     Yine Nahabedler(Garadeller), Saraflar, Simavonlar da köklü ailelerdendir. Çok eski bir aile olan Hekimler de vardır. Onlardan bazıları Halep'e göçetmişler ve bir kısmı Lübnan'da çoğalmışlar, bazıları Pıjişgyan olan kendi isimlerini arapçaya Beyt-tabib olarak tercüme ederek saklamışlar, bazıları da ilk defa Lübnan'a giden kişinin adıyla, Beyt Murat diye adlandırılırlar. Maroniliği kabul etmişlerdir fakat ermeni kökenlerini hatırlamaktadırlar. Yukarıda adı geçen Nahabedyan sülalesinin lideri, adı 1760'ta Zımmar manastırının ebedi ayinlerinin başında da anılan, Hovsep Gürünlü ticaretle Periya'ya gider dönermiş. Bütün bunlar açık bir şekilde göstermektedir ki yeni doğan bir katoliklik hareketine dair belirtiler mevcut değildir.

     Sadece Bayram-Çay'lı klanın bir kısmı hakkında şöyle bir hikaye vardır: bugün 300 haneden oluşan sülaleden olup ticaretle uğraşan Gozig Ağızar diye adlandırılan Harutyun oğlu Yeğyazar, Trabzon'a gidip gelirmiş. Tarihi belli değil, fakat Pırkınik hikayesi bu olayların tarihini çarpıtarak Halep piskoposu, rahip Apraham Arzivyan'ın 1714-1717 yıllarında Trabzon dini önderliği görevini yürüttüğü zamanı belirtmektedir. Yeğyazar onun vaazlarını duyup, aydınlanarak gelmiş ve kendi kardeşleri M. Avedik Bayamşa, Aleksandros ve Dişdiş'i de ikna etmiş. Yeğyazarlar, Bayamşalar, Aleksantrlar, Dişdişler, Hıngigler ve M. Avedigler de bunların soyundan gelmiştir. Apraham katolikos bunlardan bir kaçının kendisine hediyeler gönderdiğini 15 Mayıs 1740 tarihli ayin kaydında hatırlamaktadır. Bu kişiler M. Avedik, M. Hagop, M. Manuk, M. Ağeksantros, Nor Arev ve Hovhan Orhnyal'dır. Nihayet bu bir sülalenin hikayesidir. Ancak aynı hikayede dikkate değer başka önemli bir nokta daha bulunuyor: yani kardeşleri Yeğyazar'ın düşüncelerini öğrendiklerinde, bu konuyu, Teslis, Tanrı'nın insan olarak meydana çıkması, kilise düzeni ve ölüm konularına mümkün olduğu kadar vakıf olan papaz adayı kardeşleri Dişdiş aracılığıyla incelediler ve Yeğyazar'ın söylediklerini kendi bildiklerine uygun buldular ve onunla anlaştılar.

     Zamanında bütün bu kişileri gözeten katolik bir hiyerarşik öndere ya da piskoposa bağlı bir papaz yoktu. Ayrıca yapılan eziyetler kendilerini zor durumda bırakıyordu ve büyük bir ikilik hüküm sürüyordu: vaftiz, defin ve evlenme ayinleri yerel papazlar tarafından gerçekleştiriliyordu. 1782 yılında ilk defa Sıvas Hreşdagabed manastırında, Apel piskopos Hovnan Gürünlü'yü papazlık mertebesine yükseltti. Gerçi Pırkınik hikayesi Apel'in Sıvas ermeni katoliklerinin dini önderi olduğunu varsayıyor ama bu bana pek inandırıcı gelmiyor, zira o zaman Sıvas başpiskoposu Yeğyazar idi. Apel yalnız Hreşdagabed manastırının dini önderi olabilir ve görüldüğü gibi de bu hikaye onu Sıvas katoliklerinin genel dini önderi yapmış. Unanlar da Der(Peder) Hovnan'ın soyundan gelmekte ve günümüzde bir kaç haneden oluşmaktadırlar.

     Yeğyazarlar Maranyan Haçik'i evlat edinmişlerdi. Haçik Lübnan'a gönderilerek 1764 yılında papazlık mertebesine yükseldi ve Gürün'e döndüğünde Der Hovnan'la birlikte gizli ayinler yaptılar ve korkudan kendi (katolik) kimliklerini sakladılar.

     Nahabedyan Hovsep'in oğlu Apraham, Zımmar'a gider ve 16 Mayıs 1765'te Mikayel Katolikos'un emriyle Parseğ piskopos tarafından papazlık mertebesine yükseltilir. Memleketine geri döner ve Der Haçik'le birlikte halkla ilgilenirler ancak zor durumlara düşerler. Aniden hastalıklar baş gösterir, ölümler vuku bulur, fakat ermeni papazlar onları gömmezler, durum daha da vahim olur ve resmi makamların duruma müdahalesiyle ölüleri defnetmek zorunda kalırlar. Sorun Sıvas valisinin mahkemesine yansır ve o da Gürün'e özel ulak yollar. Uzun incelemelerden sonra ermeni katolik papazların kendi taraflarından olanları vaftiz etmesi ve defnetmesi, ancak dini vergiyi de vermesi karara bağlanır.

     Ermeni katolikler ticaret için Sıvas'a da gittiklerinden bu sırada da zorluklar yaşıyorlardı. Bu yüzden ermeni katolik yetkililer Yozgat'ta Çapanoğlu diye adlandırılan makamlara başvurarak Gürün'ün kendilerine ait olduğunu söylerler. Orada ermeni milletinin her iki kısmı arasında bir dava görülür ve ermeni katolikler haklı çıkarak başarıyla geri dönerler. Ondan sonra Der Apraham 1828 tarihinde Tanrı'nın rahmetine erinceye kadar rahat görev yapar.

     Kendisine Der Haçik Maranyan, Zımmar'dan Tokatlı Der Parseğ Kılıçyan ve Der Mateos Kazancıyan, daha sonra ise Gürün'lü Der Bedros Hürmüzyan ve son olarak da 1828'de Sıvas'a nakledilip orada Tanrı'nın rahmetine eren Der Hagop Cıknavoryan yardım etmişlerdir.